Hepimiz içinde büyüdüğümüz toplumun bakış açılarını öğrenir ve zamanla bu bakış açılarını kendi yaşamımızda yönlendirici kısa yollar olarak kullanırız. Ama bazen bu kısa yollar bizi olumsuz şekilde etiketlemeye, yani damgalamaya götürebilir.

Damgalama, toplumun bir grubu veya bireyi olumsuz bir şekilde işaretlemesi ve dışlamasıdır. Toplumsal damgalama süreci genellikle üç bileşenden oluşur:

1. Stereotipler: Bir grup veya birey hakkında genel geçer olumsuz inançlar.
2. Önyargılar: Bu inançlara duygusal tepkilerin eklenmesiyle ortaya çıkan negatif duygular.
3. Ayrımcı Davranışlar: Düşünce ve duyguların davranışlara yansıması, örneğin uzak durma, eleştirme veya fırsatlardan mahrum bırakma.

Kendi kendini damgalama ise bu sürecin bireyin içinde yaşadığı versiyonudur. Kişi, toplumun damgalarının farkına varır ve kendisini bu damgalanan grubun bir üyesi olarak görmeye başlar. Örneğin bir kişi, “Toplum kumar oynayanları güvenilmez görüyor, ben de kumar oynuyorum. Hatta geçen gün aldığım borcu hala ödemedim, o hâlde ben de güvenilmezim” diye düşünebilir. Bu düşünce zamanla benlik algısının bir parçası haline gelir ve kişide suçluluk, utanç, öz saygıda azalma, sosyal izolasyon ve yardım aramaktan kaçınma gibi duygulara yol açar.

Benzer bir süreç, depresyon gibi duygu durum bozukluklarında da görülebilir. Toplumda depresyonla ilgili yaygın bir yanlış inanç, “Bu kişi tembeldir, hayattan kopuktur” gibi kalıp yargılardır. Kişi, kendisinde bu belirtileri fark ettiğinde, “Hiçbir şey yapasım gelmiyor. Galiba gerçekten tembelim ve hayattan kopuğum. İnsanlar bunu düşünüyor, haklılar” diyerek kendini damgalayabilir. Bu, depresyonun olumsuz etkilerini pekiştirir; kişi sosyal etkinliklerden uzaklaşabilir, yardım aramaktan kaçınabilir ve kendi baş etme kaynaklarını küçümseyebilir.

Damgalayıcı yaklaşımlar kişinin belli bir özelliği ya da tanısını kimliğinin bir parçası gibi görmesine neden olur. Oysa bir özellik ya da tanı kimlikten ayrı ve değiştirilebilirdir. Bu durum, kişinin kendini algılayışını ve değişime yönelik motivasyonunu etkiler.

Damgalanma ve kendini damgalama süreci, bireylerin yaşam kalitesi ve ruh sağlığı üzerinde derin etkiler bırakabilir. Ama farkındalık ve müdahale ile bu etkiler yönetilebilir. Toplumsal etiketlerin bizi tanımlamadığını anlamak ve değerlerimizle uyumlu hale gelebilmek sürecin en önemli adımıdır.

Ayça Çınaroğlu Asar